De vierhonderdste sterfdag van Cervantes

Deze week is het precies vierhonderd jaar geleden dat de belangrijkste schrijver uit de Spaanse geschiedenis, Miguel de Cervan­tes, overleed. En waar er nog elk jaar op 23 april stil wordt gestaan bij de bekendste creatie van deze auteur, ge­beurt dat dit jaar dus nog een beetje meer dan anders. Er zijn nieuwe edities uitgegeven van Cervantes’ werken, er zijn ex­posities over zijn leven en in de streek la Mancha is de ‘Ruta de Don Quijote’ nieuw leven ingeblazen.
 
Het is op zijn zachtst gezegd curieus dat twee van de bekendste schrijvers aller tijden, Shakespeare en Cervantes, op dezelfde dag in het hetzelfde jaar overleden. William Sha­kespeare was in 1564 in Stratford upon Avon geboren en hij overleed op 23 april 1616 na een groot aantal toneelstukken en gedichten te hebben achtergelaten. Miguel de Cer­vantes Saavedra werd in 1547 in Alcalá de Henares geboren en hij overleed op 22 april 2016 in Madrid. Maar omdat het in die tijd in Spanje gebruikelijk was dat de dag waarop iemand begraven wordt, als sterfdag in de boeken ging, staat ook bij Cervantes 23 april als sterfdag genoteerd. Van beiden wordt dus aanstaande zaterdag de vierhonderdste sterfdag gevierd.23 april is juist omdat het de sterfdag van deze beide schrijvers is, al sinds 1929 de dag van het boek in Spanje en sinds 1995 de internationale dag van het boek. En het is dus ook gebruikelijk om op 23 april aandacht te schenken aan de creatie waarmee Cer­vantes over de hele wereld beroemd werd: het boek ‘El inge­nio­so hidalgo Don Quijote de la Man­cha’ ofwel ‘De vernuftige edelman Don Quichot van la Mancha’. Dit jaar wordt nog op meer plaatsen dan gebruikelijk de ‘Don Quijote’ voorgelezen, soms in een groot aantal talen.Maar wat is het nu dat ervoor zorgt dat een boek over een avontuurlijke edelman vier eeuwen na het verschijnen nog steeds wordt gelezen? En waarom wordt Cervantes nog steeds herdacht terwijl de meeste van zijn tijdgenoten in de vergetelheid zijn geraakt? Daarvoor moeten we eerst een stuk geschiedenis oprakelen.Miguel de Cervantes had al een bewogen leven achter de rug toen hij achter zijn schrijftafel plaats nam. Zo vocht hij als soldaat in Italië tegen de Turken, een oorlog waarbij zijn linkerhand verlamd raakte. Op de terugweg naar Spanje werd hij gevangen geno­men door piraten en lange tijd zat hij vast in een gevangenis. Hij werd vrij­gekocht door zijn familie en begon toen te schrijven. Hij produceerde eerst enkele to­neelstukken en de herdersroman ‘La Gala­tea’ en begon in 1597 aan wat zijn mees­terwerk zou worden. Acht jaar later, in ja­nu­ari 1605 verscheen de eerste druk van ‘El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha’. Het boek, dat nog altijd wordt gezien als de eerste moderne roman, was meteen een doorslaand succes. Het moest vrijwel meteen herdrukt worden en al in 1612 verscheen er een Engelse vertaling.

De eerste Neder­landse vertaling liet tot 1657 op zich wachten maar ook deze werd al snel herdrukt wegens het grote succes.Cervantes liet zich in zijn roman inspireren door een toentertijd populair genre, de ridderroman. Het verschil met andere ridderromans was echter dat hij er een parodie op maakte en er een dubbele bodem in vervlocht. De hoofdpersoon van het boek, Alfonso Quijano, heeft zoveel ridderverhalen gelezen, dat hij zichzelf de naam Don Quijote geeft, op zijn oude ros klimt en met zijn schildknaap San­cho Panza op stap gaat om schone maagden te redden en tegen slechteriken te vechten. De edelman is behoorlijk excentriek en hij beleeft de wonderlijkste dingen. Hij moet regelmatig door Sancho worden ge­red. Zijn gevecht tegen de windmolens van La Mancha, die hij voor gevaarlijke reuzen aanziet, is een klassieke episode geworden, evenals zijn hoofse liefde voor Dulcinea, een boerendochter die hij aanziet voor een schone maagd.Zijn gekke momenten worden echter af­ge­wisseld met heldere, filosofische uit­spra­ken en vooral in het tweede deel, dat tien jaar later verscheen, lijkt het soms alsof Don Quijote de enige is die de waar­heid ziet in een waanzinnige wereld. Het boek heeft dan ook een verrassende psychologische diepgang en er wordt ook gebruik gemaakt van een lite­raire truc die in onze tijd metafictie ge­noemd wordt. Dit wil zeggen dat gebeur­tenissen in het verhaal binnen het verhaal becommentarieerd worden.Het is juist de rijke fantasie van Cervantes, én de ruimte die de lezer krijgt om zelf te fantaseren, die ervoor zorgen dat ‘Don Quijote’ door de eeuwen heen een inspiratiebron voor allerlei andere artiesten is geweest. Pi­casso en Dalí zijn maar enkele van de schilders die de edelman hebben afgebeeld en Richard Strauss schreef niet als enige een muziekstuk over hem. Er werden talloze toneelstukken en films gemaakt en er werd zelfs een biografie geschreven over Don Quijote en Sancho Panza.Cervantes, die in 1615 overleed, schreef in prachtig, klassiek Spaans en dat kan als één van de redenen gezien worden voor de roem die het boek nog steeds geniet. Taalkun­digen hebben door de eeuwen heen vaak gezegd dat Cervantes’ invloed op de moderne Spaanse taal enorm groot is geweest. Spaans wordt dan ook wel ‘la lengua de Cervantes’ (de taal van Cervantes) ge­noemd.Met het oog op de 400ste sterfdag kwam vorig jaar een nieuwe versie van ‘Don Quijote’ uit, waarin de oorspronkelijke taal is veranderd in een wat moderner Spaans, zonder het verhaal en de stijl al te veel geweld aan te doen. Als u het Spaans enigszins meester bent, is die versie van Andrés Trapiello een aanrader maar er zijn ook versies voor kinderen, die het ons als buitenlander gemakkelijker maken. En ook de Neder­landse vertaling van Barber van de Pol is een prima versie die prettig leesbaar is.Wie niet van lezen houdt, kan de prachtige miniserie met Fernando Rey en Alfredo Landa op dvd aanschaffen of de Cervantes-musea in Alcalá de Henares, Valladolid, Madrid of?Ciudad Real bezoeken. Ook leuk is het volgen van een stuk van de Don Quijote-route door La Mancha en u bij het zien van de eindeloze gloeiende vlakten, de witte windmolens en de kleine dorpjes met een kerktoren aan de einder onder te dompelen in een sfeer die in vierhonderd jaar ook weer niet zo heel veel is veranderd. U kunt ideeën opdoen op www.donquijote.org.Cervantes zal, ook na aanstaande zaterdag als zijn vierhonderdste sterfdag wordt gevierd, voortleven in de Spaanse cultuur omdat hij zijn tijd vooruit was en via mooi taalgebruik en een dosis zelfspot de samenleving beschreef.
 
Praktische informatieOp 22 en 23 april (respectievelijk de sterf­dag en de dag dat Cer­vantes begraven werd) wordt in veel plaatsen Cervantes’ meester­werk ‘Don Quijote’ voorgelezen. Aan de Costa Blanca gebeurt dat in een groot aantal talen, zoals in Albatera, Benidorm en Finestrat (zie Kalender).In de Sala Aifos (letterencampus) van de universiteit van Alicante is tot 29 april een expositie te zien over Cervantes en Shakespeare.
 
Door: Bea Lutje Schipholt
 
.